Mózg nastolatka

Poznaj swój mózg. Gdy dorastasz, sporo się w nim dzieje

 

Aleksandra Kozłowska: – Czym różni się mózg nastolatka od w pełni rozwiniętego organu dorosłego człowieka?

Więcej

 

Mgr Ilona Bidzan-Bluma*: – Mózg nastolatków rozwija się dynamicznie w wielu aspektach. Przede wszystkim trwa proces mielinizacji neuronów, czyli tworzenia specjalnych osłonek, które umożliwiają szybsze i skuteczniejsze przewodzenie impulsów elektrycznych. Ten proces jest zdecydowanie niezbędny dla prawidłowego funkcjonowania układu nerwowego. Między innymi dzięki temu w nastoletnim wieku pojawia się zdolność myślenia abstrakcyjnego. Młodzi ludzie są w stanie dostrzec nie tylko konkretne informacje, ale na ich podstawie wysnuć odpowiednie wnioski i odnieść je do otaczającego ich świata. Zdolność do myślenia abstrakcyjnego wiąże się z rozwojem moralności, zdolności rozumienia złożonych sytuacji oraz ich niejednoznaczności, ale także z kreatywnością, której rozwój warto stymulować już od najwcześniejszych lat życia.

 

Mgr Paulina Golińska**: – Mózg nastolatków będzie także „dążył” do pozbycia się niepotrzebnych neuronów oraz synaps. Wydawać by się mogło, że jak największa ilość neuronów jest bardzo pożądana. Nic bardziej mylnego. Taki proces możemy porównać do sprzątania pokoju, w którym panuje ogromny bałagan. Najlepszym sposobem na zaprowadzenie porządku będzie wyrzucenie niepotrzebnych rzeczy. Dokładnie to samo robi nastoletni mózg. Dzięki pozbyciu się zbędnych połączeń pozostałe drogi będą działały wydajniej. Analogicznie w posprzątanym pokoju poruszamy się z większą sprawnością.

 

Co jeszcze się tam dzieje, poza porządkami?

Więcej

 

I.B-B.: – Rozwijają się także struktury odpowiedzialne za emocje. Nastolatki są w stanie samodzielnie formułować swój system wartości. To wszystko sprawia, że stają się coraz bardziej przystosowane do życia w skomplikowanej sieci społecznej. Uczą się rozpoznawać i rozumieć emocje, ale także intencje działań podejmowanych przez innych, gestykulację, subtelne zmiany mimiki (np. oceniać szczerość uśmiechu), a nawet przewidywać ton i treść wypowiedzi innych ludzi. Ta zdolność wcale nie jest oczywista. W psychologii nazywa się ją tzw. teorią umysłu. Chodzi o to, że jesteśmy w stanie nie tylko oceniać skomplikowane sytuacje społeczne okiem obserwatora, np. kłótnie. Dzięki teorii umysłu potrafimy przyjąć perspektywę drugiego człowieka, a to przecież jedna z kluczowych zdolności, która pozwala nam podejmować i oceniać skomplikowane relacje zachodzące między ludźmi. Nastolatki chętniej niż mniejsze dzieci włączają się w życie społeczne, po raz pierwszy tworzą związki hierarchiczne z rówieśnikami. Jest to bardzo ważny okres, w którym nastolatki są szczególnie podatne na akceptację oraz odrzucenie ze strony innych (głównie kolegów i koleżanek).

Jak działa mózg nastolatka?

Więcej

 

P.G.: – Rozwija się dość nierównomiernie. Niektóre struktury mózgowe osiągną pełną dojrzałość rozwojową szybciej, inne później. Warto wspomnieć o płatach czołowych, które u osób w wieku dojrzewania nie są jeszcze w pełni rozwinięte, gdyż cały czas trwa w ich obrębie intensywny proces mielinizacji. Płaty czołowe odpowiadają za wiele bardzo ważnych funkcji, zarówno tych intelektualnych (np. myślenie, planowanie, umiejętności podejmowania decyzji, niektóre aspekty pamięci) jak i społecznych (zdolność hamowania reakcji, dostosowania swojego zachowania do kontekstu sytuacji). U osób w wieku dorastania mogą pojawiać się trudności związane właśnie z faktem braku pełnej kontroli płatów czołowych. Jeżeli w otoczeniu nastolatka pojawią się jakieś dodatkowe czynniki sprzyjające (np. konflikt z rodzicami, wpływ rówieśników), może być tak, że jego zachowanie zdominują impulsywne formy działania: zachowania ryzykowne, chęć osiągnięcia natychmiastowej gratyfikacji, czyli przyjemności albo sukcesu, a z drugiej strony brak poczucia poniesienia konsekwencji. Wszystkie wyżej wymienione czynniki mogą być przyczyną ryzykownego i dość impulsywnego sięgania po rozmaite używki, typu alkohol, narkotyki czy dopalacze. Dodatkowo tego typu zachowania mogą być przyczyną konfliktów społecznych, przede wszystkim z rodzicami, których autorytet zmniejsza się na rzecz kontaktów z rówieśnikami, którzy stają się najważniejszą grupą odniesienia. Oczywiście wspomniane zachowania nie wystąpią u wszystkich nastolatków. Nie jesteśmy zdeterminowani wyłącznie biologicznie. Ogromny wpływ na nasz rozwój ma środowisko, w którym dorastamy i możemy uczyć podstawowych reguł społecznych (np. rodzina).

Co pomaga w rozwoju młodego mózgu, a co mu szkodzi?

Więcej

 

I.B.-B.: – Mózg uczy się przez cały czas, jednak żeby go odpowiednio rozwijać potrzeba odpowiednich bodźców. Jednym z nich jest aktywność fizyczna. W ostatnich latach obserwujemy zmianę stylu życia m.in. nastolatków, którzy w odróżnieniu od rówieśników sprzed kilku dekad znaczną część czasu wolnego spędzają nie na świeżym powietrzu, ale przed komputerem i telewizorem, zaniechając aktywności ruchowej. Tymczasem regularne uprawianie sportu przyczynia się m.in. do lepszego krążenia oraz dotlenienia mózgu. Niektóre badania wskazują, iż młodzież szkolna przeznaczając dziennie przynajmniej godzinę na intensywny wysiłek fizyczny przejawia znacznie lepsze funkcjonowanie poznawcze.

 

Ponadto spędzanie czasu z dobrą książką może się przyczynić nie tylko do wzbogacenia wiedzy, ale i polepszenia koncentracji uwagi. Na koncentrację uwagi pozytywny wpływ mają również modne w ostatnim czasie ćwiczenia typu mindfulness związane z uważną obserwacją np. swojego oddechu przez 2 minuty, uważnym przyjrzeniu się przemierzanej drogi do szkoły (staramy się nie myśleć o tym, co nas dzisiaj czeka, czy jakiś nauczyciel zada nam pytanie, na które nie znamy odpowiedzi, tylko skupiamy się na drodze: w jakim kolorze są mijane przez nas budynki, ile mają pięter, czy znowu miniemy sąsiada z goldenem, jakie dźwięki do nas dochodzą).

 

P.G.: – Warto brać udział w rozwijających zajęciach pozalekcyjnych, takich jak np. Odyseja Umysłu, która ma pozytywny wpływ, przede wszystkim na kreatywność. Dobrze zapisać się na kurs nauki szybkiego czytania, ponieważ taka umiejętność również wpływa pozytywnie na wszystkie funkcje poznawcze. Regularne podejmowanie się różnych nowych aktywności, zdrowe odżywianie, dbanie o sen opłaci się, bo dzięki temu młody mózg otrzyma pożywkę i będzie pracował znacznie wydajniej.

 

Natomiast czynnikami wpływającymi negatywnie na rozwój mózgu są m.in.: spędzanie zbyt dużo czasu przed telewizorem, zbyt częste surfowanie w sieci, granie w gry komputerowe, jak również przyjmowanie różnych używek.

Jak na rozwijający się mózg działa nadmiar bodźców, informacji (np. w internecie), ciągłe bycie on-line?

Więcej

 

I.B.-B.: – Zbyt częste obcowanie z internetem prowadzi do mniejszej intensywności umysłowej i oddziałuje m.in. na pamięć. Zapamiętywanie informacji może być na niższym poziomie, przez co w hipokampie nie powstają nowe komórki związane z uczeniem się nowych wiadomości. Mózg żyje dzięki naszemu wysiłkowi – pracy umysłowej, jednakże często powierzchowne przeglądanie stron, pisanie prac na zasadzie “kopiuj-wklej” i świadomość, że zawsze można raz jeszcze zajrzeć na daną stronę wpływa na to, że w rezultacie gorzej zapamiętujemy czytany materiał. Ponadto wielozadaniowość medialna, czyli wykonywanie kilku rzeczy w tym samym czasie (jak np. przeglądanie reklam, czytanie newsów i przy okazji odbieranie poczty) prowadzi do mniej efektywnego przetwarzania informacji oraz sprzyja powierzchownemu wykonywanywaniu zadań. Również bezkrytyczne przyjmowanie pewnych rozwiązań, które otrzymujemy w wyszukiwarkach prowadzi do bezrefleksyjności

 

Brak konta na znanych portalach społecznościowych prowadzi często do wykluczenia z grupy rówieśniczej, jednakże trzeba być świadomym, że komunikowanie się przede wszystkim za pomocą internetu wpływa negatywnie na nasz mózg, w którym dochodzi do kurczenia się obszarów odpowiedzialnych za funkcje społeczne. Tym samym umiejętność związana z komunikacją interpersonalną jest na niższym poziomie. Trzeba również zdawać sobie sprawę, że również ciągłe śledzenie innych za pomocą odpowiednich kanałów może prowadzić do obumierania komórek nerwowych.

Jak na młody mózg działają używki? Czy nastolatek uzależnia się od nich szybciej niż dorosły? Czy zmiany są nieodwracalne?

Więcej

 

P.G.: – Tak jak wspominałyśmy wcześniej, nastolatek jest bardziej podatny na uzależnienie, co wynika ze słabo rozwiniętych jeszcze płatów czołowych (czyli nie jest jeszcze w stanie powiedzieć w odpowiednim momencie “stop”) i rozwiniętego z kolei układu nagrody (dla niektórych picie w tym wieku może być przyjemnością, szczególnie, gdy spędzają czas z innymi rówieśnikami). Tymczasem alkohol wpływa niekorzystnie na rozwijający się młody mózg. Narażony jest szczególnie hipokamp odpowiadający za uczenie się i pamięć, przez co młodzież nadużywająca alkoholu może dużo gorzej funkcjonować w zakresie pamięci werbalnej, jak również wzrokowej. Im dłużej i intensywniej piją, tym mniejszy staje się hipokamp oraz dochodzi do zjawiska “przedwczesnego starzenia się mózgu”. Niektórzy badacze sugerują, że bardziej narażone na negatywne oddziaływanie alkoholu są dziewczęta, u których kora w okolicy lewego płata czołowego staje się grubsza, a to wpływa negatywnie na uwagę, funkcje wzrokowo-przestrzenne oraz prowadzi do impulsywności. Natomiast badani chłopcy mieli z kolei cieńszą korę i było to związane z gorszym funkcjonowaniem procesów uwagi.

 

Jeśli zaś chodzi o przyjmowanie narkotyków, dochodzi do sztucznego pobudzenia układu nerwowego i pojawiają się trudności w zakresie samoregulacji. Ponadto dochodzi do uszkodzenia komórek ośrodkowego układu nerwowego, które niestety giną bezpowrotnie.

 

*Mgr Ilona Bidzan-Bluma – psycholog, w procesie specjalizacyjnym z neuropsychologii, trener EEG-Biofeedback. Pracuje w Poradni Zdrowia Psychicznego Niepublicznego Specjalistycznego Zakładu Opieki Zdrowotnej “Esculap”, w szczególności zajmując się diagnozą funkcji poznawczych. Współpracuje z UG i Wyższą Szkołą Marynarki Wojennej, realizuje projekt doktoratu nt. aktywności fizycznej w kontekście funkcjonowania poznawczego u dzieci w okresie późnego dzieciństwa uprawiających różne rodzaje sportów.

 

**Mgr Paulina Golińska – absolwentka neurobiopsychologii na UG, asystent w Zakładzie Psychologii Klinicznej i Neuropsychologii IP UG, realizuje projekt doktoratu nt. predyktorów poczucia obciążenia i funkcjonowania emocjonalnego opiekunów osób z chorobą Parkinsona.

 

W nowym roku ukaże się ich wspólna książka pt. “Umysł lubi tworzyć”.